Esbonio hawliau a chyfrifoldebau tenantiaid

Pan fyddwch yn gwneud cais am dai cymdeithasol, byddwch fel arfer yn cael eich rhoi ar restr aros. Mae cartrefi wedyn ar gael i’r rhai sydd â’r angen mwyaf, yn seiliedig ar feini prawf eich cyngor neu awdurdod lleol. Felly nid ydych yn sicr o gael cartref.

Ond mae gan bawb sy'n rhentu un yr hawl i gartref diogel. Mae hyn yn golygu y dylech gael problemau wedi'u datrys cyn gynted â phosibl. Gallwch hefyd ofyn am gael cyfnewid eich cartref os nad yw'n bodloni'ch anghenion mwyach, fel efallai ei fod yn rhy fach.

Mae'r Ddeddf Hawliau Rhentwyr yn dod yn gyfraith yn Lloegr yn golygu y bydd tenantiaid preifat yn mwynhau mwy o hawliau ac amddiffyniadau cyn bo hir – darganfyddwch fwy yn Beth mae Deddf Hawliau Rhentwyr 2025 yn ei olygu i chi.

Bydd newidiadau'n dechrau o 1 Mai 2026, ond am y tro, mae eich hawliau tenantiaeth yn aros yr un fath.

Wrth rentu, y  lleiaf y gallwch  ddisgwyl ei gael yw cartref diogel, cynnes sy'n cael ei gynnal a'i gadw'n dda. Dylech hefyd gael eich gadael mewn heddwch, a elwir yn ‘mwynhad tawel’.

Mae hyn yn golygu bod yn rhaid i’ch landlord neu asiant gosod:

• trwsio problemau mewn cyfnod rhesymol o amser.
• gofyn am eich caniatâd os oes angen iddynt fynd i mewn i'r eiddo, megis gwneud atgyweiriadau ac archwiliadau, a
• dychwelyd eich blaendal llawn os nad oes unrhyw ddifrod neu rent heb ei dalu pan fyddwch yn gadael.

Yn gyfnewid, bydd y rhan fwyaf o gytundebau tenantiaeth yn gofyn i chi:

• talu eich rhent ar amser
• cymryd gofal da o'r eiddo
• rhoi gwybod am unrhyw broblemau cyn gynted â phosibl, a
• dychwelyd yr eiddo yn yr un cyflwr a lefel glanweithdra (ac eithrio traul arferol).

Gall diffiniad y rhain amrywio, felly mae’n bwysig darllen eich cytundeb tenantiaeth yn ofalus cyn llofnodi. Os byddwch yn methu â chyflawni eich cyfrifoldebau, gallech:

• wynebu ffioedd hwyr
• peidio â derbyn eich blaendal llawn yn ôl, neu
• cael eich gofyn i adael (eich troi allan).

Mae hyn yn berthnasol os ydych chi'n rhentu yn breifat, fel arfer ar denantiaeth fyrddaliadol sicr, tenantiaeth breifat neu gontract safonol.

Bydd rhai cytundebau tenantiaeth yn newid gyda chyflwyno'r Ddeddf Hawliau Rhentwyr.

Os oes gennych denantiaeth fyrddaliadol sicr cyfnod penodol ar hyn o bryd, bydd eich cytundeb yn newid i gontract 'treigl', a elwir yn denantiaeth gyfnodol sicr.

Ni fydd angen i chi wneud unrhyw beth - bydd y newid hwn yn digwydd ar ei ben ei hun o 1 Mai 2026.

Mae tenantiaethau cyfnodol yn parhau o fis i fis neu'n wythnosol, nes: 

• rydych yn rhoi 2 fis o rybudd i adael, neu

• bod gan eich landlord reswm cyfreithiol i'w ddod i ben.

Dim ond trwy fynd i'r llys y gall eich landlord ddod â'ch tenantiaeth i ben, ac mae angen rheswm cyfreithlon arnynt i'ch troi allan.

Fel arfer bydd cytundeb tenantiaeth yn rhestru:

• eich rhent – faint, pryd mae'n ddyledus ac os gellir ei gynyddu
• y blaendal – sut y caiff ei ddiogelu a'i ddychwelyd
• enwau pawb sy'n gysylltiedig – fel pob tenant a'r landlord
• pa filiau rydych yn gyfrifol amdanynt
• yr hyn y gallwch ac na allwch ei wneud – fel addurno ac ymddygiad gwrthgymdeithasol
• eitemau yn yr eiddo a'u cyflwr –  gelwir hwn yn restr eiddo
• sut y dylid gofyn am atgyweiriadau
• hyd eich tenantiaeth – ac a ellir dod â hi i ben yn gynnar
• os gallwch chi rentu i eraill, a elwir yn isosod – fel cael lletywr
• beth sy'n digwydd ar ddiwedd y denantiaeth.

Os nad ydych chi’n siŵr am unrhyw beth, gofynnwch i’ch landlord neu’ch asiant gosod tai cyn llofnodi. Gweler ein Rhestr wirio symud ar gyfer rhentwyr preifat am ragor o wybodaeth ac awgrymiadau.

Mae trwydded neu gofrestr landlord wedi’i dylunio i ganiatáu i gynghorau ac awdurdodau lleol godi safonau rhentu. Er enghraifft, efallai y bydd yn rhaid i'ch landlord basio rhai gwiriadau a chwblhau hyfforddiant.

Os nad oes ganddynt y drwydded gywir, efallai y bydd yn rhaid iddynt ad-dalu hyd at flwyddyn o rent ac efallai na fyddant yn gallu eich troi allan. Ond mae'r rheolau ar bwy sydd angen trwydded yn dibynnu ar ble rydych chi'n byw.

Fel arfer bydd angen i chi dalu blaendal cyn y gallwch symud i mewn. Dylid dychwelyd hwn yn llawn pan fyddwch yn symud allan, ar yr amod eich bod wedi bodloni holl delerau eich cytundeb tenantiaeth.

Mae hyn fel arfer yn cynnwys gadael yr eiddo yn yr un cyflwr â phan symudoch i mewn (ar wahân i draul arferol) a pheidio â cholli unrhyw daliadau rhent neu fil.

I helpu, gwiriwch y rhestr eiddo yn ofalus a thynnwch luniau pan fyddwch chi'n symud i mewn am y tro cyntaf. Gweler rhagor o awgrymiadau yn ein Rhestr wirio symud ar gyfer rhentwyr preifat.

Mae yna reolau ynghylch faint y gall blaendal fod:

Mae'r rhan fwyaf o gytundebau rhentu newydd yn ei gwneud yn ofynnol i'ch blaendal gael ei ddiogelu mewn cynllun diogelu a gymeradwyir gan y llywodraeth. Mae hyn yn golygu bod cwmni annibynnol yn dal gafael ar eich arian yn lle eich landlord neu asiant gosod.

Rhaid i’ch landlord ddweud wrthych ba ddarparwr cynllun diogelu sydd â’ch arian, fel arfer o fewn 30 diwrnod gwaith i’w dderbyn. Gallwch ddod o hyd i fanylion y cynlluniau sydd ar waith isod.

Os oes angen help arnoch ar ddiwedd eich tenantiaeth, gweler Sut i ddatrys anghydfod gyda’ch landlord.

Mae’r cyfrifoldebau a restrir yn y cytundeb tenantiaeth yn disgyn i’r rhai a enwir arno:

• Os mai dim ond eich enw chi sydd wedi'i restru, chi yn unig sy'n gyfrifol am y rhent a'r eiddo. Gall hyn ddigwydd os:
  • rydych yn rhentu ystafell mewn tŷ a rennir
  • rydych yn gadael i bobl symud i mewn ond ddim yn diweddaru’r cytundeb tenantiaeth.
• Os yw'ch holl enwau wedi'u rhestru, rydych yn rhannu'r cyfrifoldebau'n gyfartal –  gelwir hyn yn denantiaeth ar y cyd neu gytundeb ar y cyd. Mae hyn yn golygu:
  • gallech fod yn gyfreithiol gyfrifol os nad yw rhywun arall yn talu eu rhent neu’n achosi difrod
  • efallai y bydd angen caniatâd gan bob tenant i symud allan yn gynnar.

Gweler Rhentu gyda phartner neu gyd-letywyr am fwy o help a gwybodaeth.

Os oes gennych gytundeb neu gontract tenantiaeth cyfnod penodol, megis chwe mis, ni all eich rhent gynyddu fel arfer yn ystod y cyfnod hwn.

Ond gwiriwch eich cytundeb tenantiaeth bob amser oherwydd efallai y bydd ‘cymal terfynu’ a fyddai’n caniatáu adolygiad rhent.

Os ydych yn rhentu gan eich cyngor, awdurdod lleol neu gymdeithas dai, mae rhent fel arfer yn cynyddu bob mis Ebrill – gan ddilyn rheolau a osodwyd gan y llywodraeth a rheoleiddwyr.

Gweler Help gyda chodiadau rhent, ôl-ddyledion ac osydych yn cael trafferth talu am ragor o wybodaeth.

O 1 Mai 2026 ymlaen, dim ond unwaith y flwyddyn gall eich landlord godi eich rhent. Os oes gan eich tenantiaeth bresennol gymal adolygu rhent neu'n awgrymu y gall eich rhent godi ar adegau eraill, ni fydd hyn yn berthnasol mwyach.

Yn lle hynny, mae angen i'ch landlord roi dau fis o rybudd i chi yn ysgrifenedig (a elwir yn hysbysiad Adran 13). Bydd yr hysbysiad hwn yn dweud wrthych y swm rhent newydd, pryd mae'n dechrau, a sut i'w herio os ydych chi'n meddwl ei fod yn annheg.

Os ydych chi'n meddwl bod eich cynnydd rhent yn rhy uchel, gallwch ei herio gan ddefnyddio tystiolaeth gan gynnwys:

• Faint o rhent sy’n cael ei godi am eiddo tebyg yn eich ardal (a elwir yn 'rhent marchnad') 

• Problemau gyda'ch eiddo - os ydych chi'n aros am atgyweiriadau, efallai y byddwch chi'n gallu dadlau ei bod yn annheg cynyddu eich rhent.

• Codiadau rhent diweddar – os cododd eich rhent yn ddiweddar, gallwch ofyn i'r cynnydd newydd gael ei ganslo neu ei leihau.

Mae gennych fis o dderbyn yr hysbysiad adran 13 i anfon ymateb ysgrifenedig.

Os yw'ch landlord yn gwrthod eich her, gallwch fynd â nhw i dribiwnlys annibynnol. Byddant yn penderfynu beth ddylai rhent marchnad deg fod. 

Fel arfer gall eich landlord ofyn am yr eiddo yn ôl mewn dwy ffordd:

1. Am unrhyw reswm – yn aml yn cael ei adnabod fel hysbysiad Adran 21 neu ‘heb fai’:
   1. pan ddaw tenantiaeth cyfnod penodol i ben, neu
   2. ar unrhyw adeg yn ystod contract treigl.
2. Os byddwch yn torri unrhyw un o delerau eich cytundeb tenantiaeth, megis:
   1. peidio â thalu eich rhent
   2. ymddygiad gwrthgymdeithasol
   3. is-osod heb ganiatâd.

Y naill ffordd neu'r llall, rhaid rhoi rhybudd i chi. Mae pa mor hir y byddwch chi'n ei gael yn dibynnu ar pam rydych chi'n cael eich troi allan a ble rydych chi'n rhentu. Mae gan Which? crynodeb o'r cyfnodau rhybudd troi allan cyfreithiolYn agor mewn ffenestr newydd

Mae bob amser yn werth gweld a allwch chi ddatrys unrhyw broblemau ar y cam hwn, fel cytuno ar gynllun ad-dalu newydd. Gweler Sut i ddatrys anghydfod gyda’ch landlord am help gyda phroblemau cyffredin.

Os na allwch gytuno, a bod y landlord yn dal i fod eisiau eich troi allan, bydd disgwyl i chi adael cyn y dyddiad ar y llythyr hysbysiad troi allan – ond nid oes rhaid i chi wneud hynny. Mae angen i'ch landlord fynd i'r llys i'ch symud.

Gweler Help os ydych yn cael eich troi allan am fwy o wybodaeth.

O 1 Mai 2026 ymlaen, ni all landlordiaid eich troi allan mwyach heb roi rheswm. Mae hyn yn dod â throi allan 'heb fai' Adran 21 yn Lloegr i ben.

Bydd angen i'ch landlord roi rheswm dilys i chi (a elwir yn 'sail') os ydynt am i chi adael.

Mae rhesymau dilys yn cynnwys:

• maen nhw'n bwriadu gwerthu'r eiddo 

• maen nhw eisiau symud i mewn eu hunain (neu aelod agos o'r teulu)

• mae toriadau difrifol o'ch cytundeb tenantiaeth, fel ôl-ddyledion rhent.

Rhaid i'ch landlord roi'r rheswm i chi yn ysgrifenedig, gyda thystiolaeth i'w gefnogi. Byddant yn gwneud hyn trwy roi rhybudd Adran 8 i chi.

Mae cyfnodau rhybudd yn amrywio yn dibynnu ar y rheswm ond yn gyffredinol maent yn hirach na'r ddau fis presennol a roddir gyda rhybudd Adran 21. 

Y dyddiad olaf y gall landlordiaid gyhoeddi hysbysiad Adran 21 yw 30 Ebrill 2026, ac mae ganddynt tan 31 Gorffennaf i ddechrau achos llys.

Os ydych chi'n derbyn hysbysiad troi allan, gwiriwch y dyddiadau yn ofalus. Gwnewch yn siŵr eich bod chi'n deall y rheswm y mae eich landlord wedi'i roi, ac os nad ydych chi'n siŵr bod y troi allan yn ddilys, gofynnwch am gyngor yn gynnar. Gweithredwch yn gyflym gan fod gennych amser cyfyngedig i'w herio.

Bydd eich cytundeb tenantiaeth yn rhestru  unrhyw filiau sydd wedi’u cynnwys fel rhan o’ch taliad rhent arferol. Os nad yw, eich cyfrifoldeb chi yw talu'r holl filiau.

Mae'r rhain fel arfer yn cynnwys:

• ynni (nwy a/neu drydan)
• dŵr
• Treth Cyngor neu Ardrethi
• rhyngrwyd
• Trwydded Deledu (os ydych yn gwylio teledu byw)
• yswiriant cynnwys.

Oni bai bod rhywun arall yn gofalu am rai biliau, fel cytundeb ‘cynnwys biliau’, rydych chi’n rhydd i ddewis eich darparwyr eich hun.

Fel arfer nid oes angen caniatâd eich landlord i newid oni bai bod gennych unrhyw beth wedi’i osod yn ffisegol, fel cysylltiad band eang ffeibr newydd.

Gweler Sut i arbed arian ar filiau cartref am fwy o gymorth. Mae hefyd yn werth gwirio a ydych yn gymwys i gael gostyngiad Treth Cyngor neu ArdrethiYn agor mewn ffenestr newydd

Os caiff eitemau yn eich cartref eu dwyn, eu colli neu eu difrodi, mae yswiriant cynnwys wedi’i gynllunio i roi’r arian i chi i helpu i unioni pethau.

Mae polisi yn ddewisol serch hynny, felly chi sydd i ddewis os ydych yn cymryd un allan. Mae ein canllaw yswiriant cynnwys yn cynnwys help llawn, gan gynnwys sut i ddod o hyd i fargen rad.

Gelwir y math arall o yswiriant cartref yn adeiladau, sy'n cwmpasu strwythur yr eiddo, fel y to, y waliau a'r drysau. Ond cyfrifoldeb eich landlord yw hyn, felly dim ond y cynnwys sydd angen i chi ei ystyried.

Os ydych chi’n rhentu gyda phobl eraill, fel rhannu tŷ, bydd angen i chi gytuno sut rydych chi’n mynd i rannu’r biliau.

Mae angen enwi o leiaf un person ar bob cyfrif, a elwir yn dalwr y bil. Os cymerwch hwn ymlaen, chi fydd yn gyfrifol am dalu’r bil hwnnw ar amser – hyd yn oed os nad yw eraill wedi talu eu cyfran i chi.

Os na allwch dalu, fe allech chi’n bersonol wynebu ffioedd hwyr a difrod i’ch statws credyd. Cyn methu taliad, cysylltwch â'ch darparwr a gofynnwch am help. Efallai y byddant yn cynnig cynllun ad-dalu mwy fforddiadwy i chi, er enghraifft.

Gweler Siarad â'ch credydwr a Rhentu gyda phartner neu gyd-letywyr am fwy o help.

Cyn i chi gael eich derbyn ar gyfer eiddo, efallai y gofynnir i chi am warantwr rhent. Dyma rywun sy’n gyfreithiol gyfrifol am dalu eich rhent os na allwch.

Gallai hyn ddigwydd os oes gennych incwm isel, sgôr credyd gwael neu nad ydych erioed wedi rhentu yn y DU o’r blaen.

Fel arfer bydd eich gwarantwr yn rhywun rydych chi'n ei adnabod, fel aelod o'r teulu neu ffrind. Efallai y bydd yn rhaid iddynt hefyd fodloni meini prawf penodol, megis:

• bod yn berchen ar eu cartref eu hunain
• ennill swm penodol
• pasio gwiriad credyd.

Gofynnwch i’ch gwarantwr beth fydden nhw’n ei ddisgwyl gennych chi pe bai’n rhaid iddynt dalu’ch rhent, yn ddelfrydol dylent roi rhywbeth yn ysgrifenedig. Er enghraifft, eu had-dalu dros gyfnod penodol.

Os na allwch ddod o hyd i warantwr addas, efallai y byddwch yn gallu talu rhywfaint o rent ymlaen llaw yn lle hynny. Mae gan y gwefannau isod fwy o help.

Os gofynnir i chi fod yn warantwr rhent, darllenwch y cytundebau tenantiaeth a gwarantwr bob amser i ddeall yr hyn rydych chi’n ymrwymo iddo.

Fel arfer byddwch yn gyfrifol am unrhyw daliadau rhent a fethwyd ar gyfer:

• yr holl amser y mae'r tenant yn aros yn yr eiddo, neu
• nes iddynt arwyddo cytundeb newydd.

Felly fe allech chi fod yn warantwr am lawer o flynyddoedd.

Os na fyddwch yn talu, gallech gael eich dwyn i’r llys am ddyled y tenant. Gallai hyn wedyn gael effaith negyddol ar eich statws credyd eich hun.

Cyn cytuno, cynlluniwch sut y byddech yn talu eu rhent bob mis pe bai rhywun yn galw arnoch - gall ein Cynlluniwr Cyllideb am ddim a hawdd ei ddefnyddio helpu. Ystyriwch hefyd a allai'r cyfrifoldeb hwn niweidio'ch perthynas.

Os nad ydych chi'n teimlo'n gyfforddus ag unrhyw beth, peidiwch â chytuno. Gweler Sut i gael sgwrs am arian am help.